सडक खाना महोत्सवको ईतिहास,वर्तमान र भविष्य …..

सडक खाना महोत्सवको ईतिहास १९०० को प्रारम्भिक हो,जब साना शहरहरु र शहरहरुले मेला र उत्सवहरु आयोजना गर्न थाले। जसको माध्यमले खाध विक्रेताहरुले विभिन्न स्थानीय र क्षेत्रिय विशेषता भएका खाना बेच्न राख्थे। यी घटनाहरु स्थानीय र पर्यटकहरु विच लोकप्रिय हुदै गए र तिनीहरु मध्ये धेरै वार्षिक परम्परा बन्न पुगे जो आजसम्म जारि छ। १९४० र १९५० को दशकमा धेरै अमेरिकीहरुले कारबाट यात्रा गर्न थालेपछि,सडक खाना उत्सवहरु अझ लोकप्रिय भए। ठुला राजमार्गहरुमा रहेका धेरै साना शहरहरु र ठुला शहरहरुले सडक खाना उत्सवहरु आयोजना गर्न थाले। जसले तिनीहरुको अद्वितीय पाक खानाहरु प्रदर्शन गर्यो। प्राय: स्थानीय विशेषताहरु जस्तै बारबेक्यु,समुन्द्री खाना र फ्राइड चिकन। 

              सडक खाना महोत्सवको लोकप्रियता २० औ शताब्दीको उत्तरार्धमा र २१ औ शताब्दीमा बढ्दै गयो। आज त्यहाँ साना स्थानीय घटनाहरु देखि ठुला बहु दिवसीय उत्सवहरू सम्मका हजारौ आगन्तुकहरुलाई आकर्षित गर्ने सयुंक्त राज्यभरमा आयोजित सडक खाना उत्सवहरू हुने गर्दछ। यी चाडपर्वहरुमा सामान्यतया खाना बिक्रेताहरुले विभिन्न प्रकारका परिकारहरु साथै प्रत्यक्ष संगीत कार्निभल सवारी र अन्य मनोरन्जनहरु बिक्रि गर्ने सुविधा दिन्छ। केही सडक खाना महोत्सवहरुमा खाना पकाउने प्रर्दशन,प्रतिस्पर्धा र अन्य खाना सम्बन्धि गतिविधिहरु पनि समावेश हुन्छन। सडक खाना महोत्सवहरु अहिले अमेरिकी पाक संस्कृतिको महत्वपुर्ण भाग बनेको छ। जसमा देशका विविध क्षेत्रिय व्यंजनहरु बनाउने र खाना प्रेमीहरु लाई स्वाद सहितको रमाइलो वातावरण प्रदान गरेको छ। यस्ता सडक खाना महोत्सव विश्वभर लोकप्रिय हुदै गएको छ। विभिन्न देश र क्षेत्रहरुको विविध पाक परम्पराहरुको बजारीकरण हुदै गएको छ। जस्तै :- 

          १. ला टोमाटिना (स्पेन) – स्पेनको भ्यालेन्सिया को बुनोलमा आयोजित यो प्रसिद्ध उत्सवमा रमाईलोको लागी एकअर्कामा टमाटर फ्याँकिन्छ। यो हरेक वर्षको अगस्तको अन्तिम बुधवार हुन्छ। 

          २. लण्डनको स्वाद (युके ) – यो फूड फेस्टिभलले लन्डनका केही उत्कृष्ट रेस्टुरेन्टहरु र शेफहरुलाई संगै ल्याऊँछ।आगन्तुकहरुलाई विभिन्न प्रकारका परिकारहरुको स्वाद लिने,विशेषज्ञ हरुबाट खाना पकाउने सुझावहरु सिक्ने र खाना पकाउने कार्यशालाहरु र अन्य गतिविधिहरुमा भाग लिने अवसर प्रदान गर्दछ। 

          ३. अक्टुबरफेस्ट (जर्मनी) – म्युनिख,जर्मनीमा आयोजित यो प्रसिद्ध सडक उत्सव यसको बियरको लागी चिनिन्छ। तर यसले ससेज,प्रेट्जेल र स्निट्जेल सहित पारम्परिक जर्मन खानाको एक विस्तृत विविधता पनि समावेश गर्दछ। 

 ४. हेरिङ फेस्टिवल (नेदरलैंड ) – यो चाड परम्परा गत डच हेरिङ मनाउछ, यो प्याज र रोटीसंग काँच खाइन्छ। यो उत्सव नेदरल्यान्ड्सका विभिन्न तटीय शहरहरुमा हुने गर्दछ। 

५. पाउटिन फेस्ट (क्यानाडा)- यो उत्सवले क्यानाडा को राष्ट्रिय डिश,पाउटिन मनाउँछ,जसमा फ्रेन्च फ़्राईज,पनीर,दही र ग्रेवी हुन्छ। यो उत्सव मोंट्रियल र टोरोन्टो सहित क्यानाडाका विभिन्न शहरहरुमा हुन्छ। 

संसारभरी आयोजना हुने धेरै सडक खाना महोत्सव हरुका केही उदाहरणहरु मात्र हुन्। प्रत्येक उत्सवले आफ्नो क्षेत्रको अनुपम पाक परम्पराहरुको स्वाद चखाउने र प्रदर्शन गर्दछ। स्थानीय र पर्यटक हरुलाई रमाइलो गर्न को लागी रमाइलो र उत्सव वातावरण सहित आम्दानी हुने गर्दछ।  

                 यसरी नै नेपालमा पनि अनौठो र विविध व्यंजन परिकारहरुका लागि परिचित छ। देशभरी धेरै खाना उत्सवहरु हुने गरेको छ। जहाँ स्थानीय पाक परम्परा सहित विदेशी खाना पस्किने गरिन्छ। विदेशी जस्तै नेपालीहरू पनि बढी खाना रुचाउनेहरुमा पर्दछन। तर अहिले नेपालीहरुको मौलिक पाक परम्परा लाई बिर्सिदै विदेशी खानाको स्वाद नेपाली युवाहरुले चाख लिएर खाने गरेको पाईन्छ। अहिले नेपालमा विभिन्न अवसर पारी हुने सडक खाना महोत्सवले नेपाली खानाको स्वाद पस्किने हुदा बिर्सन लागेको नेपाली खानाको स्वाद लिन जो कोही झुम्मिने गरेको पाईन्छ।

   नेपालमा हुने केही सडक खाना महोत्सवहरु :-

   १. स्ट्रिट फेस्टिवल (काठमाडौँ )- यो महोत्सव हरेक वर्ष काठमाडौँको चहलपहल हुने ठमेलमा क्षेत्रमा आयोजना गर्ने गरिन्छ। यसमा स्थानीय र अन्तराष्ट्रिय खाना उपलब्ध गराउने विभिन्न किसिमका स्ट्रिट फूड बिक्रेताहरूको उपस्थितिती हुने गर्दछ। 

   २. मोमोत्सव (काठमाडौँ )- त्यसै गरि विगत सात वर्ष देखि कोकाकोला पेय पदार्थले आफ्नो प्रचार प्रसारका लागी  “कोक + मोमो स्वाड को रियल म्याजिक”  भन्ने नाराका साथ आफ्नो ब्राण्ड स्थापित गर्न काठमाडौँ र काठमाडौँ बाहिरको शहरहरुमा १००० भन्दा धेरै रेस्टुरेन्टहरु र खाने आउटलेटहरुसंग साझेदारी गरेको छ। हरेक वर्षको शुरुमा यो उत्सव हुने गर्दछ।   

    ३. नेवारी फूड फेस्टिवल (काठमाडौँ )- काठमाडौँ  उपत्यकाका नेवारी समुदाय एक समृद्ध पाक परम्परा रहेको आदिवासी समुदाय हो। नेवारी सडक खाना महोत्सवमा विभिन्न प्रकारका स्वादिलो नेवारी परिकार र संस्कृति प्रस्तुत हुने गर्दछ। 

    ४. पोखरा स्ट्रिट फेस्टिवल (पोखरा)- अंग्रेजी नयाँ वर्षको अवसर पारेर हरेक वर्ष हुने पोखराको लेकसाइड वरपर आयोजना हुने पोखरा स्ट्रिट फेस्टिवलमा स्थानीय र अन्तराष्ट्रिय खानाका साथै प्रत्यक्ष संगीत र अन्य मनोरंजनहरु प्रदान गर्न गरिन्छ। जसमा आन्तरिक र बाहिर्य पर्यटकहरुको घुइचो लाग्ने गर्दछ। 

   ५. झापा फूड फेस्टिवल (झापा,दमक )-२०७१ साल देखि दमकमा विभिन्न जात र जनजातीका खाना परिकारहरु बिक्री गरी आन्तरिक पर्यटन प्रवर्द्धन गर्ने उदेश्यले झापा फूड फेस्टिवलको आयोजना हुदै आएको छ। 

  यी नेपालभर हुने धेरै सडक खाना महोत्सवका केही उदाहरणहरु मात्र हुन्। यस्ता सडक खाना महोत्सवले नेपाली सहित अन्य देशका खानाका परिकारहरु सडकमा रमाइलो गर्दै खान र रमाइलो गर्न उत्सव वातावरण प्रदान गर्दछ। त्यसैगरी लुम्बिनी प्रदेश भित्र पनि बुटवल,भैरहवा र लुम्बिनीमा विभिन्न अवसर र मौका पारेर सडक खाना महोत्सव आयोजना विभिन्न संघ,संगठनहरुले गर्दै आई रहेको छ।

       बुटवलमा प्राय हरेक वर्ष हुने बुटवल सडक खाना महोत्सव “अथिति देवो भव:” मूल मंत्र राखी “सडकमै खाऔं ,सडकमै नाचौ र सडकमै रमाऊ ” भन्ने नारा सहित बुटवल सडक महोत्सवको आयोजना हुने गरेको छ।  

       लुम्बिनीमा अंग्रेजी नयाँ वर्षको उपलक्ष्यमा लुम्बिनी होटेल संघले लुम्बिनी खाना महोत्सव आयोजना गर्दै आई रहेको छ। आन्तरिक र बाहिर्य पर्यटकहरुको लुम्बिनी बसाई लम्बाउने र उनीहरुलाई स्थानीय जात जातीहरुको खानाको स्वाद चखाउने र विभिन्न भाषा भाषीहरुको गित संगीतले मनोरंजन गराउदै लुम्बिनी सडक खाना महोत्सव गर्ने गरिन्छ।

       भैरहवामा विभिन्न संघ संस्थाहरुको आलो पालोमा आयोजना हुने सडक खाना महोत्सव आन्तरिक र बाहिर्य पर्यटकहरुलाई आकर्षित गर्ने उदेश्यलाई ध्यानमा राख्दै “सिद्धार्थ सडक खाना महोत्सव” नेपाली नयाँ वर्षको पुर्व सन्ध्यामा भैरहवाको देउकोटा चोकमा हुने गर्दछ। भैरहवा भारतीय सिमा नजिकै अवस्थित छ,त्यसैले भारतीय स्वाद र मसला द्वारा प्रभावित परिकारहरु धेरै पस्किने गरिन्छ। “सडकमै खाऊ, सडकमै रमाऊ” भन्ने नाराको साथ आयोजना हुने सिद्धार्थ सडक खाना महोत्सवमा आदिवासी जनजाति मगर,गुरुङ,थारु,नेवारहरुको जातिय खानाको साथै मारवाडी शुद्ध शाकाहारी खाना र अन्तराष्ट्रिय व्यंजनहरुको स्वाद समावेश गरिएको हुन्छ। तराईका केही लोकप्रिय परिकारहरु सुकुटी,माछा,भुजा,समोसा,आलु टिक्की पनि निक्कै रुचाईने गरेको पाईन्छ।

        नेपालमा आयोजना हुने सडक खाना महोत्सवलाई अहिलेसम्म कसैले ब्रान्डको रुपमा प्रस्तुत गर्न सकेको छैन। अहिले सम्म आयोजना भई सकेका र आयोजना हुन् लागेका सडक खाना महोत्सवहरुको विवरण कुनैपनि संघ,संस्था या सरकारी निकायको वेबसाईटमा राखिएको पाईदैन। कुनै राम्रो ब्लग या लेख प्रकाशित भएको छैन । यसले के बुझिन्छ भने वर्षमा एकपटक रहरमा या प्रतिस्पर्धामा जसो तसो एक दिन आयोजना गर्यो,र काम सकियो भन्ने पाराले गरेको देखिन्छ। कुनै प्रकारको नयाँपन नेपालमा भएका सडक खाना महोत्सवहरुमा देखिदैन। नेपालमा आयोजना हुने सडक खाना महोत्सवलाई विशेष रुप दिन कसैले पहल गरेको देखिदैन। अब ब्रान्ड बनाउने सोच र तैयारी गर्नु पर्दछ,अनि मात्र पर्यटकहरु यस्ता सडक खाना महोत्सवमा सहभागी हुन् आफ्नो वार्षिक तैयारी का साथ आउन लालायित हुनेछन।  

        यसरी ब्रान्ड बनाउन सकिन्छ –

      सडक खाना महोत्सवलाई ब्रान्डिङको रुपमा प्रबन्ध गर्न एक चुनौती पूर्ण कार्य हुनसक्छ। तर सहि दृष्टिकोण र योजनासंग यो एउटा ईनामदायी अनुभव पनि हुन् सक्छ। तसर्थ स्पष्ट नाम छनोट,लोगो डिजाईन गर्ने र महोत्सवको विषयवस्तु र भावना झल्काउने एउटा उत्कृष्ट ट्यागलाइन हुनु पर्दछ,जुन सीधा, बुझ्न सजिलो छ र उनीहरूको लक्षित दर्शकहरूसँग प्रतिध्वनित छ। रचनात्मक: यो मौलिक छ र प्रतिस्पर्धाबाट बाहिर खडा छ। उदाहरणका लागि, एप्पलको ‘थिंक डिफरेन्ट’ एउटा उत्कृष्ट ट्यागलाइन हो जुन अद्वितीय छ र यथास्थितिलाई चुनौती दिन्छ। 

     स्थानीय खाना बिक्रेताहरुसंग साझेदारी र उनीहरुको महोत्सवमा उपस्थिति एक राम्रो तरिका हो। सडकमा विशेषता राख्ने फूड ट्रक,ठेला खाना व्यापारी र स्थानीय रेस्टुरेन्टहरुको सहभागी निक्कै आकर्षण हुन्छ।  

     लक्षित दर्शकहरुमा पुग्नको लागी सोशल मिडिया,प्रभावकारी साझेदारी,फूड ब्लोगर,इन्स्ताग्राम,इमेल मार्केटिङ र सशुल्क विज्ञापनबाट लाभ उठाउन विचार गर्नु पर्दछ। 

पर्याप्त सुविधाहरू प्रदान गर्नु पर्दछ। सहभागीहरूले उत्सवको समयमा सफा बाथरूम, बस्ने ठाउँ र छायामा पहुँच भएको प्रशंसा गर्नेछन्। समग्र अनुभव बृद्धि गर्न र सहभागीहरूलाई आरामदायी राख्न पर्याप्त सुविधाहरू प्रदान गर्न सुनिश्चित गर्नु पर्दछ। राम्रो पर्किङ्गको व्यवस्था गर्नु पर्दछ। 

स्थानीय मिडियाको लाभ उठाउनु पर्दछ।  स्थानीय मिडिया आउटलेटहरू, जस्तै समाचार पत्रहरू, रेडियो स्टेशनहरू र टिभी समाचार च्यानलहरू, तपाईंको महोत्सवको प्रचार गर्नको लागि पहुँच हुनु पर्दछ। विशेष अन्तर्वार्ताहरू प्रशारण हुनु पर्दछ। 

         खाना उत्सवहरू मानिसहरूलाई एकसाथ ल्याउन र समुदायको भावना सिर्जना गर्ने उत्कृष्ट तरिका हो। सहभागीहरूलाई ब्रान्डेड ह्यासट्याग प्रयोग गरी सामाजिक सञ्जालमा आफ्ना अनुभवहरू साझा गर्न प्रोत्साहन दिनुहोस्, र सामाजिककरण र नेटवर्किङलाई प्रोत्साहन गर्ने अन्तरक्रियात्मक गतिविधिहरू होस्ट गर्ने विचार गर्नु पर्दछ। जस्तै  #सिद्धार्थसडकखानामहोत्सव२०७९ 

        चलिरहेको महामारीको प्रकाशमा, तपाइँका सहभागीहरू, विक्रेताहरू र कर्मचारीहरूको सुरक्षालाई प्राथमिकता दिन आवश्यक छ। सबै स्थानीय स्वास्थ्य र सुरक्षा दिशानिर्देशहरू पालना गर्न निश्चित गर्नुहोस्, हात सेनिटाइजर स्टेशनहरू प्रदान गर्नुहोस्, र आवश्यक भएमा सामाजिक दूरीका उपायहरू लागू गर्ने विचार गर्नु पर्दछ। 

        स्वास्थ्य सेवाका लागी एउटा टिम एम्बुलेन्स सहित तैयारी अवस्था हुनु पर्दछ। शान्तिसुरक्षाको विशेष ध्यान दिनु पर्दछ। स्थानीय सरकार र प्रशासनसंग महोत्सवको सामान्य नियम बुदागत रुपमा स्पष्ट गराउनु पर्दछ। आयोजक र सुरक्षा निकायको आपसी तालमेल हुनु अति जरुरी पर्दछ। अन्तमा सडक खाना महोत्सवको प्रत्यक्ष प्रशारण सहितको व्यवस्था गर्नु पर्दछ। र निरन्तरताका लागी सडक खाना महोत्सवको वेब साईट बनाएर पुरा विवरण राख्नु जरुरी छ।  

spot_img
spot_img